White Crow Art Daily

ഗസ്റ്റ് വര്‍‍ക്കര്‍‍

ഗസ്റ്റ് വര്‍‍ക്കര്‍‍ /സര്‍ജു

കുറച്ചുദിവസങ്ങള്‍‍ക്ക് മുമ്പ് അബുദാബിയിലെ ന്യൂയോര്‍‍ക്ക് യൂണിവേഴ്സിറ്റി കാമ്പസില്‍‍  പ്രൊ.വൊലെ ഷോയിങ്ക (Wole Soyinka) യുടെ ഒരുപ്രഭാഷണം കേള്‍‍ക്കുകയുണ്ടായി. കോളോണിയല്‍‍ കാലത്തില്‍‍ നിന്നുവരുന്ന,  ജയിലില‍ടയ്ക്കപ്പെടുകയും നാടുകടത്തപ്പെടുകയും നൊബേല്‍‍  അടക്കമുള്ള  പുരസ്കാരങ്ങള്‍ക്ക് തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തിട്ടുള്ള
നാടകകൃത്തും കവിയും പ്രബന്ധകാരനും അദ്ധ്യാപകനും ആക്ടിവിസ്റ്റുമൊക്കെയായ ഒരാള്‍‍ കലയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെക്കുറിച്ച്  സംസാരിക്കുന്നതുകേള്‍‍ക്കാനുള്ള കൗതുകമുണ്ടായിരുന്നു.

ഘാനയിലെ നോവലിസ്റ്റ് AyiKweiArmah യുടെ Beautiful Ones Are  Not Yet Born എന്നനോവലില്‍‍ നിന്നാണ് തുടങ്ങിയതെങ്കിലും   അസ്ഥിരതകള്‍ നിറഞ്ഞ, ദാരിദൃവും തൊഴില്‍‍ ഇല്ലായ്മയും അഴിമതിയും വ്യാധികളും ആഭ്യന്തരകലാപങ്ങളും പടര്‍‍ന്ന, വര്‍‍ണ്ണ, വംശ, വിശ്വാസ, മത, ലിംഗ വിവേചനങ്ങള്‍ നിറഞ്ഞ ദേശങ്ങളിലൂടെയുള്ള രാഷ്ട്രീയ സഞ്ചാരമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്.

രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്തൃം നേടിയിട്ടും യുദ്ധങ്ങളും വംശഹത്യകളും ആഭ്യന്തര കലാപങ്ങളും അസ്ഥിരമാക്കുകയും വിഭജിക്കുകയും  ശിഥിലീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേശങ്ങളില്‍‍ ജനാധിപത്യത്തിന് എങ്ങനെ അടിയുറയ്ക്കും?

ഏകാധിപതികളും പട്ടാളമേധാവികളും, തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട കാലാവധി കഴിയുമ്പോള്‍‍ അധികാരം ഒഴിയാതെ ഏകാധിപത്യത്തിലേയ്ക്ക് കൂറുമാറുന്ന ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒറ്റുകാരും ചേര്‍ന്ന് അധികാരം പങ്കിട്ട ഒരു വന്‍‍കരയുടെ ഭാവിയെച്ചൊല്ലി ആശങ്കപ്പെടുമ്പോഴും ഇവറ്റകള്‍‍ ശരിയാവില്ല എന്ന യൂറോപ്പിന്റെ ആഫ്രോ പെസിമിസത്തേയും ആഫ്രിക്കന്‍ നവോത്ഥാനത്തേയും ഒരേപോലെ വിമര്‍‍ശിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു അദ്ദേഹം. നവോത്ഥാന തലമുറ എന്ന ബി.ബി.സിയുടെ അഭിമുഖ പരമ്പരയുടെ ക്ഷണം നിരസിച്ചകാര്യം ഷോയിങ്ക എടുത്തുപറയുകയും ചെയ്തു.

Wole Soyinka

പ്രഭാഷണശേഷം മൂന്ന് കാര്യങ്ങള്‍‍ ഒപ്പം വന്നു. ഒന്ന് ഒരാള്‍‍ ഒരു ഭൂഖണ്ഡത്തെ എത്ര അയത്ന ലളിതമായി പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു എന്നത് – ഒരു നൈജീരിയന്‍ എഴുത്തുകാരന്‍ എന്ന് ഒരിക്കലും തോന്നിപ്പിച്ചതേയില്ല. രണ്ടാമത് നവോത്ഥാനം ഒരു ചരിത്രഘട്ടം എന്നതിനേക്കാള്‍‍ തുടര്‍‍പ്രക്രീയ ആകയാല്‍‍ ഏതേതിടങ്ങളില്‍‍ നാം സ്തംഭിച്ചു നില്‍ക്കുന്നു, വഴിമുട്ടിനില്‍ക്കുന്നു എന്നത് – അതായത് ഇന്ത്യന്‍‍ സമൂഹം വിശേഷിച്ച് കേരളീയ സമൂഹം ആധുനികമാകുമ്പോഴും വിഭാഗീയവും യാഥാസ്ഥികവും ചിലപ്പോഴൊക്കെ അപരിഷ്കൃതവുമാകുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്? മൂന്നാമത്തേത് ജനാധിപത്യം ഒരു രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥയായി അടിയുറച്ചാലും ഒരു സംസ്കാരമായി പരിണമിക്കാന്‍‍  ഒരു നൂറ്റാണ്ട് വേണ്ടിവരുമോ എന്ന ആശങ്ക.

സാര്‍വ്വദേശീയതയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആമുഖമാണ് സഞ്ചാര സ്വാതന്തൃം. കോവിഡ്കാലത്ത് യാത്രയുടെ രാഷ്ട്രീയ മാനങ്ങള്‍‍ അധികം വിശദീകരിക്കേണ്ടതില്ല. അതിഥി തൊഴിലാളികള്‍‍ എന്ന് മുഖ്യമന്ത്രി കേരളത്തെ തിരുത്തിയ ശേഷവും ക്ഷണിക്കപ്പെടാത്ത അതിഥിയെ സ്വീകരിക്കുന്നതിന്റെ വിമ്മിഷ്ടം നാം അനുഭവിക്കുന്നുണ്ടോ? ഇതിനുണ്ടായ സ്തുതിയും വിമര്‍ശനവും ഒരേ അന്താളിപ്പിന്റെ  ഇരുപുറമാണോ? ദേശീയ‍ പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ ജിഹ്വകളായിരുന്നു എന്ന് മേനി നടിക്കുന്ന മലയാള മാധ്യമങ്ങള്‍‍ അന്യസംസ്ഥാന തൊഴിലാളികള്‍ എന്ന് ഇത്രകാലം എഴുതിപ്പിടിപ്പിച്ചതെങ്ങനെയാണ്?

പുതിയ സാങ്കേതികത്തികവും പഴയ ഉള്ളടക്കവും നമ്മുടെ ദൃശ്യമാധ്യമങ്ങളുടെ മുഖമുദ്രയാണോ? ഇതര സംസ്ഥാനതൊഴിലാളി എന്ന് തിരുത്താന്‍‍ പോലും അവരിത്രകാലം അറച്ചതെന്ത്? നമ്മുടെ ഭാഷ നമ്മുടെ മനോഭാവം കൂടി ആകയാല്‍‍ ഇത് രാഷ്ട്രീയമായ തിരുത്തലാകുന്നുണ്ടോ? കലയും സാഹിത്യവും പോലെ കേരളത്തിന്റെ പൊതുരാഷ്ട്രീയവും ഭരണ നീതി നിര്‍വ്വഹണവും ആധുനികമാകാന്‍‍ ഒരുങ്ങുന്നുണ്ടോ?

സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയോളം പ്രായമുള്ള അതിഥിതൊഴിലാളി എന്ന പ്രയോഗത്തിന്റെ സാമൂഹിക രാഷ്ട്രീയ പശ്ചാത്തല ങ്ങളെ ക്കുറിച്ചും തൊഴിലെടുക്കുന്ന വരുടെ ഇന്നലെകളിലെ യാത്രാപഥ ങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള ഒരാലോചനയാണ് ഈ കുറിപ്പ്.

ലോകത്തിന് അഞ്ഞൂറു കൊല്ലത്തെ പുതുക്കമേയുള്ളൂ എന്നുപറയാം. പഴയലോകത്ത് ഏഷ്യയും യൂറോപ്പും ആഫ്രിക്കയും മാത്രമേ  ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഇറ്റലിക്കാരന്‍‍ കൊളംബസ് സ്പെയിനിനുവേണ്ടി ഇന്ത്യയിലേയ്ക്കും ചൈനയിലേയ്ക്കുമുള്ള കിഴക്കന്‍ കടല്‍‍വഴി  തെരഞ്ഞു തുടങ്ങിയിരുന്നില്ല. അയാള്‍‍ ആളെക്കൂട്ടി പുറപ്പെട്ടപ്പൊഴാകട്ടെ ദിശതെറ്റി പടിഞ്ഞാറൊരു ഇന്ത്യയുണ്ടായി – വെസ്റ്റിൻഡീസ്.  പിന്നെ അമേരിക്കന്‍‍ വന്‍കരകളും കരീബിയന്‍‍ ദീപുകളും ആസ്ട്രേലിയയും ന്യൂസിലന്റും മറ്റ് കാക്കത്തൊള്ളായിരം ദ്വീപുകളും  ഭൂപടത്തില്‍‍ തെളിഞ്ഞു.

നൈജീരിയ, ഘാന, ഐവറികോസ്റ്റ്, സിയാറലിയോണ്‍, ബെനിന്‍, ടോഗൊ തുടങ്ങിയ ആഫ്രിക്കന്‍‍ രാജ്യങ്ങളിലെ ഗോത്ര  ജനവിഭാഗമാണ് യൊരൂബകള്‍‍. ഇവര്‍‍ക്കിന്ന് യു.എസ്, ക്യൂബ, ബ്രസീല്‍‍, വെനിസൊലെ, ജമൈക്ക, പ്രുട്ടോറിക്ക തുടങ്ങി പല കരീബിയന്‍‍ ദേശങ്ങളിലും ഒരു ഉപസമൂഹം എന്ന നിലയ്ക്കുള്ള സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ട്. പുതിയ ലോകത്ത് ജനസഞ്ചയം വന്‍‍കരകളുടെ അതിരുവിട്ട്  കൂടിക്കുഴഞ്ഞതല്ല,  അറ്റ്ലാന്റിക് സ്ലേവ് ട്രേഡിന്റെ ഇരുണ്ട അദ്ധ്യായങ്ങളാണ് ഇവരില്‍‍  തെളിയുന്നത്. ഏഷ്യയ്ക്കും ആഫ്രിക്കയ്ക്കും മധ്യേ ഉണ്ടായിരുന്ന ഇന്ത്യന്‍‍ മഹാസമുദ്രത്തിലെ അടിമക്കച്ചവടത്തിന്റെ കടല്‍‍പ്പാതകളും അവിടത്തെ ദ്വീപുകളും മാഞ്ഞുപോയിട്ടില്ല.

പഞ്ചസാര അക്കാലത്ത്  ഒരാര്‍ഭാടമായിരുന്നതുകൊണ്ട് പുകയിലയുടേയും പരുത്തിയുടേയും പാടങ്ങള്‍ കരിമ്പുതോട്ടങ്ങളായി

അന്നം മുട്ടിയവര്‍ തൊഴില്‍ തേടി വന്‍‍കരകള്‍‍ താണ്ടുന്നതിന്റെ  മറ്റൊരുഘട്ടം തുടങ്ങുന്നത് അടിമത്തവും അടിമക്കച്ചവടവും നിര്‍ത്തലാക്കപ്പെട്ടതോടെയാണ്. ലോകം മുഴുവന്‍‍ തങ്ങള്‍ക്ക് ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള കോമണ്‍‍വെല്‍ത്താണെന്ന് വിശ്വസിക്കുമ്പോഴും ഒരു അടിമയുടെ ഉടമയായിരിക്കല്‍‍ തങ്ങളെ അപമാനവീകരിക്കുന്നുണ്ടെന്ന്  ബ്രിട്ടീഷുകരില്‍‍ കുറച്ചുപേര്‍ക്ക് തോന്നിത്തുടങ്ങിയിരുന്നു. 1823-ല്‍‍ അവിടെ ആന്റിസ്ലേവറി സൊസൈറ്റി രൂപംകൊള്ളുകയും 1833-ല്‍‍ ബ്രിട്ടിഷ് എമ്പയറില്‍‍ അടിമത്തം നിരോധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. 

പിന്നാലെ യൂറോപ്യന്‍‍ രാജ്യങ്ങള്‍ ഓരോന്നായി ഈ നിലപാടിലേയ്ക്ക് വന്നു. സ്ലേവറി സ്റ്റേറ്റുകള്‍‍ എതിര്‍‍ക്കുകയും ആഭ്യന്തരകലാപ മുണ്ടാവുകയും ചെയ്തെങ്കിലും 1965-ല്‍‍ അമേരിക്കയിലും നിരോധനം നിലവില്‍‍ വന്നു. സ്വതന്ത്രരായ അടിമകള്‍‍ അവര്‍ക്ക് താത്പ്പര്യമുള്ള ജോലികളിലേയ്ക്ക് മാറിയതോടെ കോളനിദേശങ്ങളിലെ തോട്ടങ്ങളില്‍‍ കടുത്ത തൊഴിലാളിക്ഷാമം ഉണ്ടായി.

പില്‍‍ക്കാലത്ത് പാതി അടിമത്തം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട കരാര്‍ കുടിയേറ്റത്തിന്റെ തുടക്കം അങ്ങനെയായിരുന്നു. ഇന്ത്യയില്‍‍ നിന്ന് ഇത്തരം തൊഴിലാളികളുമായുള്ള ആദ്യ കപ്പല്‍‍ 1836-ല്‍‍ കരീബിയന്‍‍ ദേശങ്ങളിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു എന്നത് ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതായത് അടിമത്തം നിര്‍‍ത്തലാക്കുമ്പോള്‍‍ തന്നെ അതിനെ കൊണ്ടുനടന്ന സാമ്പത്തിക ശക്തികള്‍‍ക്ക് പകരം സംവിധാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറപ്പ് ലഭിച്ചിരുന്നു.

കൊല്‍‍ക്കത്തയിലേയും ചെന്നെയിലെയും മുംബെയിലേയും തുറമുഖങ്ങളില്‍‍ നിന്ന് ബ്രിട്ടിഷ് കോളനികളിലേയ്ക്ക് മാത്രമല്ല പുതുച്ചേരി പോലുള്ള തുറമുഖങ്ങളില്‍ നിന്ന് ഫ്രഞ്ച് കോളനികളിലേയ്ക്കും തൊഴിലാളികളെ നിറച്ച കപ്പലുകള്‍‍ പോയ്ക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Indentured labour എന്ന വിശേഷണത്തില്‍‍ വിദേശതൊഴില്‍‍ പരിശീലനം – അപ്രെന്റിസ്ഷിപ്പ് എന്ന ധ്വനി ഉണ്ടായിരുന്നു. ഒരാള്‍ക്ക് കീഴില്‍‍ നിശ്ചിത കാലത്തേയ്ക്കുള്ള വേതന-താമസ-സൗകര്യ വ്യവസ്ഥകളുമുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാല്‍ പഞ്ചസാര അക്കാലത്ത്  ഒരാര്‍ഭാടമായിരുന്നതുകൊണ്ട് പുകയിലയുടെയും പരുത്തിയുടേയും പാടങ്ങള്‍ കരിമ്പുതോട്ടങ്ങളായി പരിണമിക്കുക മാത്രമാണുണ്ടായത്.

പ്രത്യേക വാസസ്ഥലങ്ങള്‍‍ അഥവാ പുറംചേരികള്‍‍, ബാലസുന്ദരം, മൂന്നുപവന്‍ നികുതി, കരാര്‍കുടിയേറ്റ നിരോധനം, ഇങ്ങനെ  അത്മകഥയിലെ പല അദ്ധ്യായങ്ങളിലൂടെ എങ്ങനെയായിരുന്നു കരാര്‍ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതമെന്ന് ഗാന്ധിജി വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ബാലസുന്ദരമെന്ന കരാർ തൊഴിലാളിയുടെ അനുഭവം ഗാന്ധിജി ഇങ്ങനെ എഴുതി- “ആ ഘട്ടത്തിലാണ് ഒരു തമിഴൻ വിറച്ചും കരഞ്ഞും കൊണ്ട് എന്റെ മുമ്പിൽ വന്നു നിന്നത്. അയാളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞിരുന്നു. തലേക്കെട്ടെടുത്തു കയ്യിൽ പിടിച്ചിരുന്നു. അയാളുടെ മുൻ വശത്തെ രണ്ടു പല്ലുകൾ തകർന്ന് വായിൽ നിന്നും രക്തം ഒലിച്ചിരുന്നു. തമിഴനായ എന്റെ ക്ലാർക്കിൽ നിന്നും അയാളെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ വിവരവും ഞാൻ ഗ്രഹിച്ചു. ബാലസുന്ദരം എന്നാണ് പേര്. അയാൾ ഡർബനിലെ അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു യൂറോപ്യൻ താമസക്കാരന്റെ കീഴിൽ കരാർ ജോലി ചെയ്യുകയായിരുന്നു. കോപം വന്ന യജമാനൻ അത്മ നിയന്ത്രണം വിട്ട് ബാലസുന്ദരത്തെ ശക്തിയായി അടിച്ച് പല്ലു തകർക്കുകയാണുണ്ടായത്.”

ഗാന്ധി ഒരു ഡോക്റ്റർ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് വാങ്ങിയശേഷം ബാലസുന്ദരത്തെ കോടതിയിൽ ഹാജരാക്കിയതിനെ തുടര്‍ന്ന്, കോടതി  ബാലസുന്ദരത്തിന്റെ സ്പോൺസർക്ക് സമൻസ് അയച്ചു. സ്പോൺസറിൽ നിന്ന് റിലീസ് വാങ്ങിയ ഗാന്ധി അയാൾക്ക് മറ്റൊരു യൂറോപ്യന്റെ കീഴിൽ ജോലി തരപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു.

മറ്റൊരിടത്ത് തൊഴില്‍‍ തേടുന്നത് ഒരാളുടെ വ്യക്തിപരമായ തെരഞ്ഞെടുപ്പാണെന്ന പൊതുധാരണ പോലെ അരാഷ്ട്രീയമാണ്  ഇതരദേശത്തുള്ളവര്‍‍ക്ക് തൊഴില്‍‍ നല്‍കുന്നത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ, സ്ഥാപനത്തിന്റെ,  ഒരുരാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഉദാരതയാണെന്ന ചിന്തയും.

രണ്ടാം ലോക യുദ്ധാനന്തരം എട്ട് മില്ല്യന്‍ ജനസംഖ്യ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ആസ്ട്രേലിയയുടെ പൊതു വികാരം ആളെക്കൂട്ടുക അല്ലെങ്കില്‍ ചത്തൊടുങ്ങുക (Populate or perish ) എന്നതായിരുന്നു. ആളില്ലെങ്കില്‍ ദേശത്തിന്റെ വളര്‍ച്ചമാത്രമല്ല ജീവിത സുരക്ഷയും സൈനിക സുരക്ഷയുമൊക്കെ അപകടത്തിലാകുമെന്ന് അവര്‍ ഭയപ്പെട്ടു. യൂറോപ്യന്‍ യുവതയ്ക്കായി അങ്ങനെ വാതിലുകള്‍ തുറന്നിട്ടു.

അമ്പതുകളില്‍ തൊഴില്‍ നൈപുണ്യമുള്ളവരുടെ കാര്യത്തില്‍ പ്രതിസന്ധി നേരിട്ട പശ്ചിമജര്‍മ്മനി പുനര്‍നിര്‍മ്മാണത്തിനും വ്യവസായവത്ക്കരണത്തിനുമായി ഇറ്റലി, സ്പെയിന്‍, ഗ്രീസ്, തുര്‍ക്കി, മുറൊക്കൊ, പോര്‍ച്ചുഗല്‍, ടുണീഷ്യ, യുഗോസ്ലേവിയ തുടങ്ങിയ യൂറോപ്യന്‍, ഏഷ്യന്‍, ആഫ്രിക്കന്‍ രാജ്യങ്ങളുമായി കരാറിലേര്‍പ്പെട്ടു. Guest worker program – Gasterbeiter programm (1955-1973) എന്നറിയപ്പെട്ട രാജ്യാന്തര ഉടമ്പടിയായിരുന്നു ഇത്.

തുര്‍ക്കിയില്‍ നിന്നാണ് വലിയതോതില്‍ അതിഥി തൊഴിലാളികള്‍ എത്തിച്ചേര്‍ന്നത്. ഇന്ന് തുര്‍ക്കിയ്ക്ക് പുറത്ത് ഏറ്റവും അധികം തുര്‍ക്കികളുള്ള രാജ്യം ജര്‍മ്മനിയാണ്. ഇക്കാലത്ത് നെതര്‍ലാന്റസും ബെല്‍ജിയവുമൊക്കെ സമാനമായ ഉടമ്പടികള്‍ ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നു (Dutch: Gasterbeiders).

German Turks

മനുഷ്യരുടേയും വസ്തുക്കളുടേയും ദേശാന്തര യാത്രകള്‍ക്കൊപ്പം ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും കലയും സാഹിത്യവും മതവും തത്വചിന്തയും രാഷ്ട്രീയ ദര്‍ശനങ്ങളും അതിരുകള്‍ മായ്ചിട്ടുണ്ട്. 37- വയസില്‍ വിടപറഞ്ഞ, മലയാള മാധ്യമങ്ങള്‍ക്ക് വഴികാട്ടിയായ സ്വദേശാഭിമാനി രാമകൃഷണപിള്ള, മാര്‍ക്സിന്റെ ജീവചരിത്രം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചത് 1912-ല്‍ ആണ്. ഇന്ത്യയില്‍ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ്പാര്‍ട്ടി പിറക്കുന്നതിനുമുമ്പ്.  ലോകത്തിലേയ്ക്ക് പടര്‍ന്നവരെ കവിഞ്ഞു നില്‍ക്കും ധൈഷണിക വാതിലുകള്‍ തുറന്ന മലയാളികള്‍. ഇംഗ്ലണ്ടിലും അയര്‍ലന്റിലുമൊക്കെ സര്‍ജനായിരുന്ന ഡോ.എ.ആര്‍ മോനോന്‍ ആയിരുന്നു കേരളത്തിലെ ആദ്യ ആരോഗ്യമന്ത്രി എന്ന കാര്യം കൂടി ഇക്കാലം ഓര്‍ക്കേണ്ടതാണ്.

ഒരു രാജ്യവും ഒറ്റയ്ക്ക് ആരെയും നിര്‍മ്മിക്കുന്നില്ല. തൊഴിലെടുക്കുന്നവരുടെ സാര്‍വ്വദേശീയത ഒരു മാര്‍ക്സിയന്‍ പരികല്‍പ്പനമാത്രമല്ല. ജര്‍മ്മനി, ഫ്രാന്‍സ്, ബെല്‍ജിയം, ബ്രിട്ടന്‍ ഇങ്ങനെ മാര്‍ക്സിന്റെ ജീവിതത്തില്‍ നാലു രാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു.1849 മുതല്‍ 88 വരെ ഇംഗ്ലണ്ടില്‍ 34 വര്‍ഷത്തെ പ്രവാസവും.

ഗാന്ധിജിയും അംബേദ്കറും നെഹ്റുവും സുഭാഷ് ചന്ദ്രബോസു മൊക്കെ മേക്കിംഗ് ഇന്ത്യയ്ക്ക് പുറത്താണ്. ഗാന്ധിജിയുടെ ജീവിതത്തില്‍ ബ്രിട്ടനും ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയും, അംബേദ്കറില്‍ ബ്രിട്ടനും അമേരിക്കയും, നേതാജിയില്‍ ജര്‍മ്മനിയും ഇന്ത്യോനേഷ്യയും സിങ്കപ്പൂരും, ഇപ്പോള്‍ ഗുജറാത്തിലെ വലിയ പ്രതിമയായ വല്ലഭായി പട്ടേലിമുണ്ട് ഇംഗ്ലണ്ട്, നെഹറുവിലെന്നപോലെ.  

തൊഴിലെടുക്കുന്നവര്‍ താണ്ടിയ ദൂരവും കാലവും നമുക്ക് ചുരുട്ടി പിന്നോട്ടെറിയാനാവില്ല. പഴയ തേങ്ങാപ്പുരയും പൊളിഞ്ഞ തൊഴുത്തും മിനുക്കിയെടുത്ത് അതിഥി തൊഴിലാളികളെ കുത്തിനിറച്ച് പകല്‍ കറന്റ് കട്ട് ചെയ്യുന്നത് അപരിഷ്കൃതമാണ്. ഗാര്‍ഹിക തൊഴിലാളികളെ പരിഹസിച്ചും അപമാനിച്ചും ഫലിത മുണ്ടാക്കിയ പഴയ സിനിമയ്ക്ക് നമ്മളിപ്പോള്‍ ചിരിച്ചുകൊടുക്കേണ്ടതില്ല

ദൈവം കൈ കഴുകുന്ന കടൽ, 100 അറബ് കവികൾ എന്നിവ കൃതികൾ.